Сайт о Городе и для Города

Полацк гістарычны. Рэха былых манастыроў

Просмотров: 1617
Для ГородаМысли, идеи, взгляды

Автор: © Ірына Сакалоўская, фота аўтара і Андрэя Бухавецкага


Перадгісторыя. Праваслаўныя і каталіцкія парогі

Калісьці ў Полацку і ваколіцах было 12 праваслаўных манастыроў. Такую колькасць святыняў адзначаў у сваёй працы беларускі гісторык і святар Іван Грыгаровіч. Большасць з іх разбураныя і ператвораныя ў попел падчас узяцця горада Стэфанам Баторыем у XVI ст. Паводле прывілея гэтага польскага караля і вялікага князя літоўскага ўсе полацкія праваслаўныя цэрквы і манастыры ў 1582 годзе перададзены езуітам. Хаця да канца XV ст. вернікі праваслаўнай канфесіі абсалютна дамінавалі ў Полацку. Выключэннем маглі з’яўляцца замежныя купцы, якія на пэўны час спыняліся на полацкіх землях і дзейнічалі ў межах нямецкага двара. Такую інфармацыю чытач можа знайсці ў кнізе “Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Полацка”. А ў аўтарэфераце дысертацыі доктара гістарычных навук, прафесара Дзяніса Дука, напрыклад, сцвярджаецца, што размяшчэнне гэтага двара на пасадскай тэрыторыі і тэрытарыяльна не ізаляванага, як у Ноўгарадзе, сведчыць пра талерантныя адносіны да вернікаў гэтай канфесіі.

Закранаючы паняцце “талерантнасці”, дазволю сабе ўзгадаць радкі з верша “Мова” класіка беларускай літаратуры Уладзіміра Караткевіча: “Праваслаўны або каталіцкі, ці які там твой будзе парог…”. Сапраўды перабольшаная рэлігійная, моўная і іншага характару талерантнасць характэрная для нашых земляў. Ці не таму так лёгка, пад прыгнётам і без яго, наш народ пераходзіў з канфесіі ў канфесію ў пошуках Бога і простага чалавечага прытулку, а ў ХХ ст. так жа лёгка гэтага ўсяго выракся і не захаваў спадчыну?..

Хаця талерантнасці менавіта з боку тагачасных кіраўнікоў дзяржаў асабліва не было. Так, у 1498 годзе ў Полацку заснаваны бернардзінскі кляштар, які неаднаразова выпальваўся падчас набегаў маскоўскіх войск. І як Іван IV Жахлівы паліў каталіцкія храмы, так Стэфан Баторый не надта добра абыходзіўся з праваслаўнымі святынямі.

На змену вобліку, знішчэнне культавых пабудоў паўплывалі, канешне, войны, а ў ХХ стагоддзі антырэлігійная камуністычная ідэалогія. І калі кропкі ў міжканфесійных спрэчках часам расстаўляе гісторыя, то нацыянальная спадчына ў мірны час руйнуецца простай чалавечай абыякавасцю.

Маліліся калісьці бернардзінцы

Адштурхнуўшыся ад апошніх словаў, распавяду чытачу пра гісторыю бернардзінскага кляштара. Яго былыя будынкі  стаяць у паўднёва-заходняй частцы горада – Задзвінні – на вуліцы імя 23 Гвардзейцаў на левым беразе Заходняй Дзвіны.

Погляд на бернардзінскі манастыр з правага берагу Заходняй Дзвіны


У XVIII ст. у Полацку ствараецца ансамбль мураваных каталіцкіх кляштараў (базыліянскі, дамініканскі, францысканскі, бернардзінскі), узводзяцца мураваныя карпусы езуіцкага калегіума з касцёлам Св. Стэфана і праваслаўны Багаяўленскі манастыр.

Першы касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў заснаваны ў Полацку ў 1498 г. манахамі гэтага ордэну па фундацыі вялікага князя Аляксандра Ягелончыка і месціўся ён у раёне Запалоцця. Да полацкага бернардзінскага манастыра на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага было толькі два падобныя кляштары – драўляныя віленскі з касцёлам Св. Францыска і ковенскі з храмам Св. Георгія.

Мураваныя будынкі полацкага касцёла і кляштара ў Задзвінні ўзведзеныя ў канцы XVII – пачатку XVIII ст. Комплекс уключаў таксама гаспадарчыя пабудовы (кузню, стайню, свіран, бровар і іншыя), пладовы сад з агародам. У 1772 годзе ў кляштары жылі 10 манахаў, меліся 30 пакояў. У 1880 годзе пабудавана багадзельня. Збярогся двухпавярховы мураваны жылы корпус, у плане выцягнуты прамавугольнік, з захаду завершаны перпендыкулярна размешчаным крылом з трапезнай на першым паверсе. Унутраная планіроўка галерэйная з аднабаковым размяшчэннем келляў, перакрыцце памяшканняў скляпеністае. Архітэктура жылога корпуса вызначаецца прастатой, мае сціплы дэкор.

План бернардзінскага манастыра ў Полацку

Іаана-Багаслоўская царква. 1910 год.

Іаана-Багаслоўская царква ў пачатку ХХ ст. Від з правага берага Заходняй Дзвіны

Іаана-Багаслоўская царква ў пачатку ХХ ст.

Бернардзінскі кляштар скасаваны ў 1832 годзе, манахі пераведзеныя ў Друю, а касцёл перабудаваны пад царкву, як і большасць каталіцкіх устаноў пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі. Манастырскі комплекс з'яўляецца помнікам архітэктуры барока. З 1950-х гг. у двухпавярховым мураваным жылым корпусе знаходзіцца медыцынская ўстанова – цяпер Полацкая абласная псіхіятрычная бальніца.

Манастыр бернардзінцаў. Жылы корпус. Фота з правага боку Дзвіны

Сучасны стан. Спадчына, абцягнутая стужачкай

Сёння руіны былых Іаана-Багаслоўскай царквы (калі належыла праваслаўным) ці ад пачатку касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі, як і комплекс кляштару бернардзінцаў унесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь, а значыць, нібыта знаходзяцца  пад аховай дзяржавы. Храмавыя зводы былога касцёла абваліліся некалькі гадоў таму, старую цэглу расцягалі мясцовыя жыхары. Наш народ па сваёй ментальнасці ўсё гатовы сцягнуць у прыватную гаспадарку, разбураючы рэшткі гістарычных пабудоў. Апошнія сёння знаходзяцца ў аварыйным стане – тэрыторыя касцёльных развалін абцягнута стужачкай, але, на жаль, кансервацыяй гістарычнага будынка гэта не назавеш.

Рэшткі храма. Спадчына, абцягнутая стужачкай

Рэшткі былога храма


У храмавых падвалах за савецкім часам знаходзілі чалавечыя парэшткі – чарапы ды косці. Пра гэта сёння могуць расказаць мясцовыя старажылы – Станіслаў і Леанід Шэндалі, а таксама браты-краязнаўцы Андрэй і Аляксей Бухавецкія. Яны жылі недалёка ад бернардзінскага комплекса, і многае адбывалася на іх вачах. Яшчэ да нядаўняга часу побач з рэшткамі храма стаяў доўгі барак, у якім жылі людзі, яны і былі першымі ахвотнікамі, па словах відавочцаў, красці старадаўнюю цэглу. У савецкі перыяд у храмавых падвалах дзейнічала НКУС, вяліся расстрэлы, таму і костак так шмат знаходзілі потым. Як кажа краязнаўца Андрэй Бухавецкі, касцёльныя скляпенні дзяліліся на дзве часткі – алтарную і непасрэдна храмавую. Будучы падлеткамі, яны з братам Аляксеем лазілі туды і самі бачылі чалавечыя косці, у алтарную частку храмавага падвалу можна было патрапіць ячшэ дастаткова нядаўна, пакуль не абваліліся зводы і частка сцяны.


Завалены ўваход у падвал былога храма

Краязнаўца Аляксей Бухавецкі з дзяцінства памятае як развальваюца рэшткі храма былога бернардзінскага манастыра

Зарослыя рэшткі бернардзінскай полацкай спадчыны


А цяпер няхай чытач уявіць, што ў падвалах былога храма дзейнічала НКУС, гінулі людзі, што ў былых манастырскіх келлях у псіхіятрычнай бальніцы зараз не моляцца манахі, а праходзяць лячэнне людзі хворыя ў першую чаргу на алкагалізм… Нейкія няправільныя кропкі расставіла савецкая гісторыя ля былых сакральных будынкаў Полаччыны. І рэха малітвы ўжо не чутно, няма крыжа побач ды і пра гісторыка-культурную каштоўнасць таксама нічога не нагадвае.

Адзін з будынкаў бернардзінскага манастырскага комплексу

Адзін з будынкаў бернардзінскага манастырскага комплексу

Былыя манастырскія вокны

Гістарычныя страты Полацка


З боку былога бернардзінскага кляштара і левабярэжжа Заходняй Дзвіны адкрываюцца цудоўныя краявіды на правы бераг полацкай забудовы – Сафійскі і Багаяўленскі саборы, побач з якімі таксама раней месціліся праваслаўныя і каталіцкія манастыры. А яшчэ быў велічэзны касцёл Святога Стэфана, у лютым 1833 года пераасвячоны ў Мікалаеўскі праваслаўны сабор. На старых паштоўках Полацка бачна, як ён у сілуэце пераўзыходзіў нават велічную Сафію. Страшная і незайздросная гісторыя была гэтай сакральнай пабудовы. Напачатку ў 1936 годзе вежы касцёла разабралі. А ў студзені 1964-га былы храм Святога Стэфана і частку езуіцкага калегіума ўзарвалі. Гэты знішчальны выбух, які адбыўся бліжэй да абеда, добра памятае Леанід Шэндаль. Ён дагэтуль жыве ў старым доме на левым беразе Дзвіны, бачыць як штодня званары Багаяўленскага б'юць у званы, а ў памяці ўсплывае руйнаванне Стэфанаўскай (Мікалаеўскай) святыні.

Леанід Шэндаль расказвае краязнаўцу Андрэю Бухавецкаму як узрывалі Мікалаеўскі сабор


Полацк. 1950-я гг. Касцёл Св. Стэфана без вежаў" 


Пра разбурэнне касцёла Св. Стэфана і езуіцкае барока пісала беларускі гісторык архітэктуры і мастацтвазнаўца Тамара Габрусь: «Пасля ўзрыву ўтварылася каля 50 тысяч кубічных метраў «добраякаснай цэглы і шчэбня, якія прадпрыемствамі і насельніцтвам на працягу года былі выкарыстаны на добраўпарадкаванне горада». «За хорошо выполненные работы по обрушению здания кадетского корпуса в городе Полоцке» ўдзельнікам акцыі была аб'яўлена падзяка, двое з іх узнагароджаны ганаровымі граматамі гарвыканкама. Сапраўдныя дакументы па рэалізацыі гэтага акта вандалізма доўгі час былі надзейна схаваныя ад цікаўных у Полацкім архіве, потым апублікаваныя ў першым нумары гісторыка-літаратурнага часопіса «Полацкі летапісец».

На месцы зруйнаваных будынкаў у 1976-1979 гг. узведзены прэстыжны дзевяціпавярховы жылы дом для правінцыйнай эліты.

Краявіды па правы бераг Заходняй Дзвіны. За Багаяўленскім саборам бачны дзевяціпавярховы дом, пабудаваны на месцы ўзарванага сабора Св. Стэфана


Нягледзячы на ўсе добрыя і значныя перамены ў сучасным Полацку, людзі якія прыязджаюць з заходніх раёнаў Віцебскай вобласці, бачаць у ім многа ненатуральнага і савецкага. Занадта шмат гістарычных стратаў сцярпеў горад, з якога пачыналася беларуская дзяржаўнасць. Безліч артэфактаў ляжыць на зямлі, пад зямлёй і закатана ў асфальт, а штосьці бязлітасна развальваецца ў нас на вачах з-за ментальнай адсутнасці культуры і вечнай адгаворкі «няма грошай».


Побач з былым бернардзінскім комплексам знаходзіцца Музей-кватэра Героя Савецкага Саюза З. Тусналобавай-Марчанка

Аляксей Бухавецкі, Ірына Сакалоўская, Станіслаў Шэндаль, Андрэй Бухавецкі ля рэшткаў касцёла бернардзінскага манастыра

Яндекс.Метрика